Co szósta osoba na świecie czuje się samotna, a chatboty oparte na sztucznej inteligencji potrafią zaspokajać ludzką potrzebę bycia zauważonym. Rozmowa z AI może się wydawać prostsza niż budowanie relacji z ludźmi, które wymagają zaangażowania i bywają frustrujące. Psychoterapeutka Cveta Dimitrova przestrzega jednak, że ucieczka w kontakt z algorytmami może w dłuższej perspektywie pogłębiać izolację i osłabiać krytyczne myślenie.
– Nie chodzi o to, czy mamy wiedzę, czy nie, tylko o to, czy ufamy różnym komunikatom, które do nas płyną ze świata i od innych ludzi, czy uznajemy je za relewantne i dotyczące nas. To wpływa na sposób, w jaki przesiewamy informacje. Jeżeli uważamy, że inni są dla nas źródłem poczucia bezpieczeństwa, możemy nabywaną od nich wiedzę ekstrapolować na nasze inne doświadczenia. Jeżeli natomiast mamy w pewnym sensie zamknięty umysł, to nie dopuszczamy komunikatów płynących od innych, nawet jeśli są prawdziwe. Kwestia zaufania poprzedza więc ocenę tego, czy dany komunikat jest prawdziwy, czy nie – tłumaczy w rozmowie z agencją Newseria Cveta Dimitrova, psychoterapeutka z Gabinetu Znaczenia.
Jak podkreśla, ma to szczególne znaczenie w kontekście dzieci. Żeby dziecko przyjęło wiedzę o świecie od osoby dorosłej, nie wystarczy, że ona wie więcej. Umysł nie ocenia samej treści komunikatów, lecz przede wszystkim to, czy pochodzą od kogoś, kto „widzi” odbiorcę i mówi konkretnie do niego.
– Kiedy czujemy, że ktoś kieruje do nas ważny komunikat i się szczerze interesuje nami konkretnie jako ludźmi, wtedy nasz umysł się otwiera na uczenie się od innych – mówi Cveta Dimitrova. – Szczególnie istotne wydaje się to, co robimy z otrzymanymi informacjami. Jesteśmy zalewani treściami i kwestia odsiewu dotyczy nie tylko tego, czy rozpoznajemy, czy to, co dostajemy, jest prawdziwe, tylko czemu jesteśmy skłonni ufać.
Chatboty naśladują empatię
We wstępie do swojego wystąpienia podczas konferencji „Safer internet” ekspertka podkreśliła, że internet stał się przestrzenią ostrej konkurencji o zaufanie dziecka. Personalizacja algorytmiczna, grooming i chatboty AI wysyłają te same sygnały, którymi posługuje się bliski dorosły. Mogą skutecznie odpowiadać na potrzebę bycia zauważonym i rozumianym, ponieważ potrafią naśladować empatię, a tym samym przyciągać naszą uwagę. Jak dodała psychoterapeutka, dziecko, które im ulega, nie jest naiwne – jego system zaufania działa prawidłowo, tylko został przechwycony. To samo może dotyczyć osób dorosłych.
– LLM-y bardzo dobrze wychwytują naszą potrzebę bycia odzwierciedlonymi, mówiąc fachowym językiem, ale też psychologiczną potrzebę, że ktoś widzi, że coś przeżywamy i coś czujemy – wyjaśnia psychoterapeutka. – Dają komunikat: rozmawiam personalnie z tobą, widzę cię, odzwierciedlam twoje uczucia, jestem empatyczny, ciepły, życzliwy i sympatyczny. To powoduje, że nasz umysł się otwiera, czyli reagujemy na ten sam sygnał, który dostawalibyśmy od innych ludzi. Tyle że po drugiej stronie nie ma prawdziwego umysłu. Skoro już jesteśmy „zhakowani” w taki sposób, czyli nasz umysł jest otwarty, można nam podać dowolne treści, które są również dla nas niekorzystne, ale ważne jest dla nas subiektywnie to, że czujemy się zobaczeni i rozpoznani.
Może to mieć związek z tym, że w społeczeństwie, jak podkreśla ekspertka, narasta zjawisko samotności. W związku z coraz większą izolacją od innych ludzi szukamy gdzieś rozpoznania, jednak nie zawsze znajdujemy dobrego adresata.
– Nie mówię, że to jest jednoznacznie złe i że chatboty nam nie służą. Może być jednak tak, że korzystanie z nich dodatkowo zamyka nasz umysł, bo tak naprawdę nie nawiązujemy i nie uczymy się nawiązywać relacji z innymi, tylko jesteśmy coraz bardziej w tunelu poznawczym związanym z kontaktem z czymś, co umysłu nie ma – zwraca uwagę Cveta Dimitrova.
Korzystanie z chatbotów a samotność
Zależności między korzystaniem z chatbotów a samotnością badali naukowcy z Uniwersytetu Kolumbii Brytyjskiej, a wyniki opublikowali na łamach czasopisma „Psychological Science”. Dunigan Folk i Elizabeth Dunn przeanalizowali dane zbierane przez 12 miesięcy na grupie ponad 2 tys. dorosłych z Wielkiej Brytanii, Stanów Zjednoczonych, Kanady oraz Australii. Badanie pokazało, że większe poczucie izolacji emocjonalnej wiązało się z częstszym korzystaniem z AI w celach towarzyskich. Zależność działała również w drugą stronę: intensywniejsze korzystanie z chatbotów wiązało się z większym poczuciem izolacji emocjonalnej w kolejnych miesiącach. Nie zaobserwowano jednak, by korzystanie z chatbotów istotnie osłabiało szeroko rozumiane poczucie więzi społecznej.
Cveta Dimitrova wskazuje, że kontakt z chatbotem jest atrakcyjny. W przeciwieństwie do drugiego człowieka jest dostępny przez całą dobę i przewidywalny.
– To jest oczywiście pewne zagrożenie, kiedy zaczynamy wierzyć, że to jest bardziej prawdziwe niż tzw. realny świat, który po prostu jest dużo bardziej zawodny, nie jest dostępny 24 godziny na dobę, nie odpowiada na wszystkie nasze potrzeby, czasem nas frustruje, mówi nam rzeczy, których nie chcemy słyszeć, i czasem naraża nas na różne wyboje relacyjne – bolesne i trudne. Wtedy możemy mieć skłonność do tego, żeby uciekać w różne technologie, żeby czuć się zrozumianym, ale de facto po drugiej stronie nie ma więzi, tylko my czujemy, że ją mamy – uważa ekspertka.
Dodaje, że problemem jest to, że użytkownik nie zawsze dostrzega, że jego relacja z chatbotem wzmacnia izolację od ludzi. Sztuczna inteligencja może utwierdzać go w jego przekonaniach, co utrudnia dostrzeżenie potrzeby skonfrontowania swoich myśli i doświadczeń z drugim człowiekiem, np. psychoterapeutą.
Psychoterapeutka przestrzega przed postrzeganiem sztucznej inteligencji jako jednoznacznego zagrożenia. Jak mówi, niebezpieczeństwo się pojawia, gdy przestajemy krytycznie oceniać otrzymywane od AI komunikaty i stajemy się podatni na manipulację.
Samotność dotyczy co szóstej osoby na świecie
WHO uznaje samotność i izolację społeczną za powszechne i poważne problemy. Wiążą się one ze zwiększonym ryzykiem przedwczesnego zgonu, depresji, zaburzeń lękowych, chorób serca i udaru mózgu. W latach 2014–2023 co szósta osoba na świecie doświadczała samotności, szczególnie dotyczyło to osób młodych: 20,9 proc. nastolatków w wieku 13–17 lat i 17,4 proc. osób w wieku 18–29 lat. Izolacji społecznej doświadcza natomiast nawet co trzeci senior (lata 1990–2022) i co czwarty nastolatek (lata 2003–2018). Komisja ds. Więzi Społecznych WHO w raporcie z 2025 roku zauważa potencjał technologii cyfrowych, w tym chatbotów, we wspieraniu osób z ograniczonymi możliwościami kontaktów społecznych. Eksperci zaznaczają jednak potrzebę dalszych badań, aby ocenić korzyści i zagrożenia.
– Uważam, że to nie może być narzędzie, które jest niekontrolowane, choć to są bardzo trudne decyzje – ocenia Cveta Dimitrova. – Ale inną rzeczą, którą możemy zrobić, i to jest jeszcze większe wyzwanie, to zacząć próbować odbudowywać więzi społeczne. Tym, co leży u podstaw problemu, jest rozpad więzi społecznych i brak poczucia zakorzenienia we własnej wspólnocie. To, czego potrzebujemy, to poczucie, że jesteśmy bliżej innych ludzi.



