Abdul Muktadir jest sfrustrowany. Szef firmy farmaceutycznej Incepta z Bangladeszu chciałby wyprodukować szczepionkę koronową i zgodnie z własnymi oświadczeniami, dysponowałby niezbędnym sprzętem do każdego rodzaju dostępnej szczepionki, o pojemności pół miliarda dawek szczepionki rocznie. Szczepionka RNA, taka jak ta z Biontech czy Moderna, byłaby szczególnie łatwa dla firmy Incepta, twierdzi Muktadir. „Gdybyśmy otrzymali plan antygenu, moglibyśmy zacząć od razu, ponieważ dwie i pół linii produkcyjnej stoi nieużywanych”. Ale żadna z zachodnich firm nie odpowiedziała na jego prośbę o udostępnienie przepisu.
Teraz, gdy kryzys koronowy nasila się w sąsiednich Indiach, mocno porusza się polityka w sprawie patentów. Dzisiaj Światowa Organizacja Handlu WTO ponownie omawia wniosek złożony kilka miesięcy temu przez Indie i Republikę Południowej Afryki, aby zezwolić na stosowanie patentów na szczepionki dla wszystkich – tak jak to miało miejsce w 2000 roku z jednym wyjątkiem od porozumienia TRIPS w sprawie ochrony własności intelektualnej na leki na HIV.
Jak dotąd Stany Zjednoczone, UE i kilka innych krajów zawsze głosowały przeciw, aby chronić krajowe firmy farmaceutyczne. Ale amerykański rząd prezydenta Joe Bidena ogłosił wczoraj odejście od tego stanowiska, jak obiecał już „absolutnie, zdecydowanie” w kampanii wyborcze. „Rynek po raz kolejny nie zaspokoił potrzeb zdrowotnych krajów rozwijających się” – powiedziała przedstawicielka handlowa Bidena, Katherine Tai, na konferencji WTO w kwietniu. „Nadzwyczajne czasy wymagają niezwykłego przywództwa” – powiedziała w zeszłym tygodniu rzeczniczka rządu Jen Psaki , i obiecała że będzie otwarcie badać najskuteczniejszy sposób wprowadzenia szczepionek na świat.
W istocie wątpliwe jest, czy samo zniesienie ochrony patentowej, czego domagało się 170 byłych szefów państw i laureatów Nagrody Nobla, miałoby samo w sobie jakikolwiek skutek. „Uważamy, że to nierealne” – mówi rzeczniczka firmy partnerskiej Biontech, firmy Pfizer. Złożony proces produkcji szczepionek RNA wymaga nie tylko dostępu do sieci setek dostawców, ale także wysoko wyspecjalizowanego sprzętu i wyszkolonych specjalistów. Transfer technologii jest przede wszystkim czasochłonny.
Dziurawa ochrona patentowa
Nadal stosunkowo łatwo byłoby przeskoczyć przeszkodę związaną z prawem patentowym – zwłaszcza w krajach takich jak Bangladesz, które są uważane przez WTO za „kraje najsłabiej rozwinięte” i są automatycznie zwolnione z kar TRIPS do 2033 r. Szef Incepty, Muktadir, nalega na oficjalne pozwolenie i również za to zapłaci.
Ale nawet w bogatej Kanadzie firma Biolyse Pharma polega na przymusowej licencji. Ponieważ Johnson & Johnson nie wykazał zainteresowania współpracą, współzałożyciel Biolyse, Claude Mercure, chce teraz po prostu kopiować ich produkty bez pozwolenia. Zdradza je kanadyjskie prawo dotyczące dostępu do leków.
Sprawy patentowe rzadko są w porządku obrad. Moderna oficjalnie zobowiązała się zrzec się swoich roszczeń na czas trwania pandemii. Lubi się przyglądać, jak konkurenci również wykorzystują wiedzę opatentowaną przez Modernę (tak jak na odwrót, Moderna również bezpłatnie korzysta z patentów innych firm i instytutów państwowych). Innowacyjna praca jest nagradzana wielomiliardowymi zyskami dzięki państwowej gwarancji zakupu po wynegocjowanej cenie. „Nie jesteśmy zainteresowani wykorzystywaniem własności intelektualnej do zmniejszania liczby dostępnych szczepionek” – powiedział prezes zarządu Stephen Hoge w „Wall Street Journal”.
Astrazeneca pokazuje, jak to się robi. Indyjski Instytut Serum może produkować miliardy szczepionek opracowanych przez Uniwersytet Oksfordzki bez uiszczania opłaty licencyjnej. Aż do nowej indyjskiej fali koronowej zaopatrywano stamtąd większość krajów świata, w tym Bangladesz.
Ponad 50 firm jest zainteresowanych transferem technologii
Początkowo badacze z Oksfordu chcieli zaoferować swoją szczepionkę całkowicie jako projekt open source, bez żadnej wyłącznej umowy. Astrazeneca weszła do gry po tym, jak 65- letni Bill Gates nalegał na tegodoświadczonego partnera przemysłowego. Fundacja Billa i Melindy Gatesów, która jest również zaangażowana w Biontech, Moderna i Curevac i współfinansuje Światową Organizację Zdrowia, a także inicjatywę szczepień Covax, za priotytet uznaje zdrowie światowe. A to lepiej pomaga w przypadku ustalonych struktur, mówi Gates. „To nie tak, że istnieje jakaś pusta fabryka z licencją na prowadzenie działalności, która w magiczny sposób produkuje bezpieczne szczepionki” – powiedział niedawno Gates w Sky News TV , wyjaśniając odrzucenie zwolnienia z TRIPS.
Magicznie nie, ale jest to możliwe, jak pokazuje gwałtowna rozbudowa mocy produkcyjnych Biontech , Moderna i Curevac z licznymi firmami partnerskimi – tylko na razie w dużej mierze ograniczona do Europy i Ameryki Północnej.
Aby to zadziałało gdzie indziej, pionierzy szczepionek musieliby aktywnie dzielić się swoim doświadczeniem, a nie tylko wydawać patenty. W tym celu Światowa Organizacja Zdrowia utworzyła w połowie kwietnia „Centrum Transferu Technologii” dla szczepionek RNA przeciwko Covid-19. Ponad 50 firm na całym świecie zarejestrowało się już jako potencjalni producenci – poinformował kierownik centrum Martin Friede – sam weteran branży szczepionek – portal „The Intercept” . Tylko Biontech, Moderna i Curevac nie odpoweidziały i nie wyraziły stanowiska.
Oprzac. Andrzej Mroziński
