Walka z unikaniem opodatkowania i oszustwami podatkowymi to teoretycznie główne cele wytycznych przygotowanych przez Organizację Współpracy Gospodarczej i Rozwoju, a także wdrażanych unijnych dyrektyw, które będą implementowane przez państwa europejskie do ich porządków prawnych. Automatyczna wymiana informacji o aktywach zgromadzonych na rachunkach bankowych obejmie również Polskę. Nie musi to jednak oznaczać końca tajemnicy bankowej we wszystkich krajach świata, dlatego też warto zastanowić się nad rozwiązaniami optymalizacyjnymi, polegającymi na ulokowaniu środków finansowych w państwach niepoddających się systemowi weryfikacji OECD.

W ostatnich latach Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (ang. Organisation for Economic Co-operation and Development, OECD) to organizacja międzynarodowa o charakterze ekonomicznym, skupiająca 35 wysoko rozwiniętych państw. Jej zadaniem jest badanie systemów podatkowych państw w celu analizy tzw. rajów podatkowych. Chodzi głównie o ograniczenie korzyści, które proponowane są zagranicznym inwestorom, również w zakresie oferowanych kont bankowych.

Wolność wyboru rezydencji podatkowej oznacza w praktyce, iż państwa członkowskie OECD czują zagrożenie ze strony państw określanych mianem „rajów podatkowych”. Jest to związane oczywiście z obawą przed utratą podatników na rzecz mniejszych państw o atrakcyjnych systemach podatkowych i zachętach inwestycyjnych skierowanych do zagranicznych inwestorów. W związku z powyższym zdecydowano podjąć działania i naciski na kraje o atrakcyjniejszych systemach podatkowych niż państwa członkowskie OECD.

Rozpoczęto więc czynności określane przez OECD jako „działania na rzecz wypracowania środków ograniczających zakłócenia wywołane przez szkodliwą konkurencję podatkową o negatywnych skutkach dla decyzji inwestycyjnych i finansowych”. Jednym ze sposobów przyjętych przez OECD jest zawieranie umów o wymianie informacji podatkowych pomiędzy państwami (TIEA). Kraje członkowskie Unii Europejskiej są natomiast zobligowane do wprowadzenia unijnych dyrektyw do ich wewnętrznego porządku prawnego. 

Konieczność implementacji unijnych dyrektyw i rozwiązań

Proces integracji państw należących do Unii Europejskiej dotyczy również implementacji prawa europejskiego, a więc scalania i ujednolicania prawodawstwa unijnego z prawem państw członkowskich. Rozumieć przez to należy, iż Polska, decydując się na przystąpienie do Wspólnoty, zobowiązała się dostosowywać przepisy obowiązującego prawa w kraju do dyrektyw unijnych. 

Co zakłada projekt nowej ustawy w Polsce?

Głównym celem, jaki Unia Europejska postawiła przed państwami członkowskimi, jest skuteczna kontrola działań, mających na celu unikanie opodatkowania oraz walka z oszustwami podatkowymi. 

Oznacza to, że instytucje podatkowe państw zwiększą swoje uprawnienia i możliwości legalnego wywiadu na temat przychodów podatników, którzy inwestują poza granicami macierzystych państw. Wymiana informacji pomiędzy krajami Unii Europejskiej w obecnej postaci jest niewystarczająca – tak przynajmniej przekonują zwolennicy wprowadzanego projektu ustawy. Podkreślają oni również, że zbyt duża liczba podmiotów dopuszcza się ukrywania przed administracją podatkową przychodów z działalności osiąganej poza granicami krajów oraz odprowadzania środków pieniężnych do budżetów państw, których są rezydentami. 

Instytucje administracji podatkowej postanowiono wyposażyć w kolejne narzędzie, które  umożliwi kontrolę finansową podatników. Głównym jej założeniem ma być proces rozszerzenia automatycznej wymiany informacji między państwami członkowskimi poprzez wprowadzenie systemu obowiązkowej wymiany informacji w dziedzinie opodatkowania w odniesieniu do informacji finansowych. W odpowiedzi na potrzebę zaostrzonej walki z uchylaniem się od opodatkowania, OECD opublikowała w 2014 roku jednolity standard raportowania (ang. Common Reporting Standard – CRS). Przedmiotowy projekt ustawy ma na celu wdrożenie regulacji, które pozwolą na automatyczną wymianę informacji w dziedzinie opodatkowania z państwami spoza Unii Europejskiej w oparciu o ustalone procedury. 

Wymiana danych

Automatyczna wymiana informacji ma na celu umożliwienie krajowym administracjom podatkowym pozyskiwanie z instytucji finansowych konkretnych informacji na temat zidentyfikowanych rachunków. Wiedza ta może być pozyskiwana bez uprzedniego wniosku, w ustalonych z góry regularnych odstępach czasu. Uzyskane w tym trybie informacje będą w dalszej kolejności podlegały systematycznemu przekazywaniu państwu członkowskiemu właściwemu dla poszczególnych nierezydentów. 

Zgodnie z powyższym, polskie instytucje finansowe będą zobowiązane do regularnego informowania Ministerstwa Finansów oraz upoważnionych organów o rachunkach prowadzonych dla zagranicznych podatników. Tym samym domy maklerskie, banki czy fundusze inwestycyjne będą zobligowane do przekazywania z góry przewidzianych informacji, które to następnie będą przesyłane administracjom podatkowym państw, których rezydentami są posiadacze przedmiotowych rachunków.

Warto zwrócić także uwagę, że omawiana wymiana informacji podatkowej może odbyć się zarówno w drodze zapytania państwa wnioskującego o przekazanie informacji, jak również automatycznie. Minister Finansów w trybie urzędowym będzie zobligowany do przekazania raportu o rachunkach w terminie do 30 września po roku kalendarzowym, którego informacje takie dotyczyły. Dane mają być zatem aktualne oraz transferowane poprzez systemy informatyczne, co ma na celu właściwy i szybki przepływ pozyskiwanych danych pomiędzy państwami.

Projekt ustawy zakłada, że automatycznej wymianie będą podlegały informacje o imieniu i nazwisku lub nazwie, adresie, numerze identyfikacyjnym podatnika oraz dacie i miejscu urodzenia (w przypadku osób fizycznych) każdej osoby raportowanej, która jest posiadaczem rachunku, numerze rachunku, jego saldzie oraz wartości.

Możliwe rozwiązania optymalizacyjne

 Doradca podatkowy zwróci uwagę w jaki sposób skutecznie dokonać relokacji do kraju o bardziej przyjaznym systemie podatkowym albo do państwa, które nie będzie poddawało się weryfikacji ze strony OECD.

„Emigracja podatkowa” wymaga praktycznej znajomości przepisów w tym zakresie. Wbrew powszechnemu twierdzeniu – nie wystarczy zamieszkiwać poza terytorium Polski. Podstawowy mechanizm zmiany rezydencji podatkowej zakłada, że osoba fizyczna podlega opodatkowaniu od dochodów uzyskanych na terenie Polski, jak również poza granicami, oraz jeżeli przebywa na terytorium Rzeczpospolitej dłużej niż 183 dni w roku albo posiada tu centrum interesów osobistych lub gospodarczych. Wystąpienie choćby jednej z przedmiotowych przesłanek spowoduje, iż podatnik nadal będzie zmuszony do regulowania swoich zobowiązań podatkowych w Polsce.

Utrata centrum interesów gospodarczych oraz osobistych jest pojęciem szerokim i zmiennym w uzależnieniu od danego stanu faktycznego. Wskazać należy, iż kryteria odnoszące się do interesów gospodarczych są zazwyczaj bardziej wyraźne i mogą nimi być posiadane w Polsce nieruchomości, rachunki bankowe czy kredyty. 

Bezpieczne aktywa

Najpewniejszym rozwiązaniem mającym na celu zwiększenie ochrony tajemnicy bankowej, a co za tym idzie również skuteczną ochronę przed przekazywaniem informacji w zakresie prowadzonych zagranicznych kont lub zgromadzonych przez podmioty aktywach jest wybór odpowiedniego państwa, które nie przystąpiło do systemu weryfikacji OECD.

Istnieją bowiem raje podatkowe, których współpraca z OECD jest wyłącznie teoretyczna. Rozwiązaniem w tym zakresie jest powołanie się na nieistniejące lub bardzo nieefektywne w kraju procedury umożliwiające przekazywanie informacji, które dotyczą działalności spółek. Innymi słowy państwa takie nie chcą przekazywać informacji zgodnie z oczekiwaniami OECD, pomimo iż teoretycznie zawierają porozumienia o współpracy. Do takich krajów należą chociażby Wyspy Marshalla, Anguilla, Samoa, Kostaryka, Panama, Gwatemala, Saint Kitts i Nevis, Saint Lucia, Saint Vincent i Grenadyny, Wyspy Cooka czy amerykańskie raje korporacyjne, takie jak stan Delaware czy stan Wyoming.

Trusty i fundacje prywatne

Ulokowanie aktywów, zabezpieczenie i ochrona majątku czy optymalizacja podatkowa w krajach jest skutecznym sposobem na nie poddanie się systemowi weryfikacji. Bardzo ciekawym rozwiązaniem jest niewątpliwie możliwość zastosowania instytucji trustu lub założenia fundacji prywatnej. Zalecenia OECD wyraźnie stanowią, że obowiązki będą dotyczyć rachunków nie tylko osób fizycznych, ale  i osób prawnych, w tym trustów i fundacji. Mając na uwadze powyższe warto pamiętać, że ważnym elementem ochrony tajemnicy bankowej oraz uchylenia się przed weryfikacją ze strony OECD jest wybór odpowiedniego raju podatkowego gwarantującego zabezpieczenie interesów podatnika.

W zależności od wybranego kraju, instytucja trustu opiera się w swoim założeniu na umowie pomiędzy osobą, która chce przekazać swój majątek na określony cel („Donator”), a osobą, która będzie zarządzać środkami („Trustee”). W takiej umowie strony określają sposób zarządzania majątkiem przy wykorzystaniu np. usług powierniczych.

Coraz powszechniejszą formą ochrony majątku jest zakładanie i funkcjonowanie przedsiębiorców w ramach prywatnych fundacji. Prowadzenie działalności gospodarczej w ramach fundacji w Polsce jest poza pewnymi wyjątkami niemożliwe. W określonych państwach taka działalność jest jednak dopuszczalna. Mechanizm polega na tym, że prywatna fundacja zarządza środkami finansowymi członków fundacji wyłącznie na ich korzyść przy jednoczesnym zachowaniu poufności w tym zakresie. Można to porównać do prosperowania właściwie zorganizowanej spółki czy korporacji.

Co będzie kolejnym krokiem?

Krytycy projektu ustawy uważają, że proponowane regulacje są zbyt daleko idące, jak również stanowią niezasadną ingerencję w sferę wymiany informacji podatkowych pomiędzy państwami. Problematyka ukrywania przychodów jest zjawiskiem coraz powszechniejszym. Czy wprowadzona w Polsce ustawa oraz dyrektywy unijne będą w stanie przeciwdziałać takim zachowaniom? Istnieje prawdopodobieństwo, że państwa członkowskie i ich organy podatkowe będą coraz śmielej dążyły do weryfikowania środków pieniężnych pomiędzy rachunkami podatników.

Może to doprowadzić do sytuacji, w której światowa i europejska polityka kontroli oraz zamiary uszczelnienia systemu zadziałają odwrotnie. Może to spowodować powszechniejszą emigrację podatkową do krajów niepoddających się weryfikacji podatkowej, funkcjonowanie szarej strefy czy pozabankowych systemów przechowywania aktywów.

Autorem jest:

Kancelaria Prawna Skarbiec, specjalizująca się w przeciwdziałaniu bezprawiu urzędniczemu, w kontrolach podatkowych i celno-skarbowych oraz optymalizacji podatkowej